Qalxanvari vəz xəstəlikləri

Qalxanvari vəz nədir?

Qalxanvari vəz boynun aşağı yarısında, traxeyanın qarşısında yerləşən kəpənək formalı daxili sekresiya vəzidir. O, maddələr mübadiləsinin əsas tənzimləyicisi olan tiroid hormonlarını istehsal edir, toplayır və qana ifraz edir.

Tiroid hormonları bütün toxuma və orqanların düzgün işləməsi üçün vacibdir: onlar bədənə enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə etməyə və əzələlərin normal işləməsinə imkan verir.

Kimlər risk altındadır?

Qalxanvari vəzin funksiya pozğunluqları bütün dünyada, xüsusilə qadınlar arasında çox geniş yayılıb. Qadınlarda tiroid problemləri daha tez-tez və daha erkən yaşda başlaya bilər. Həyatın bəzi dövrləri — məsələn, yaxın vaxtda doğuş və ya menopauza — qadını bu xəstəliklərə qarşı daha həssas edir.

Hipotireoz vəzin az işləməsi, hipertireoz isə çox işləməsi deməkdir. Tiroid xəstələrinin əksəriyyətində isə vəzin funksiyası normal olur (eutireoz).

Cinsinizdən asılı olmayaraq, aşağıdakı hallarda risk artır:

• ailənizdə tiroid xəstəlikləri (hipotireoz, hipertireoz, tiroid xərçəngi) olubsa;
• tip 1 diabet kimi autoimmun xəstəliyiniz varsa;
• 60 yaşdan yuxarısınızsa;
• əvvəllər tiroid xəstəliyi keçirmisinizsə və ya tiroid əməliyyatı olunmusunuzsa;
• Daun və ya Terner sindromunuz varsa (hipotireoz riski);
• nə vaxtsa litium preparatları qəbul etmisinizsə (hipotireoz riski);
• həddindən artıq yodlu preparatlar qəbul etmisinizsə;
• boyun nahiyəsinə radiasiya (radioterapiya) almısınızsa.
• Açıqdərili insanlarda və asiyalılarda risk 3 dəfə yüksəkdir.

Hipotireoz (vəzin az işləməsi)

Hipotireozun əlamətləri iş və şəxsi həyata ciddi mənfi təsir göstərə bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər aşağıdakılardır.

Müalicə olunmazsa, hipotireoz həyat üçün təhlükəli ağırlaşmalara səbəb ola bilər: maddələr mübadiləsinin və ürək döyüntüsünün kəskin zəifləməsi, ürək çatışmazlığı, ağır depressiya və koma.

• yorğunluq, yuxudan doymamaq hissi;
• soyuğa dözümsüzlük;
• pəhrizə baxmayaraq çəki artımı və ya arıqlaya bilməmək;
• depressiya;
• qəbizlik;
• menstrual dövrün pozulması və ya hamilə qala bilməmək;
• oynaq və əzələ problemləri;
• zəif, qırılan saçlar, quru dəri;
• cinsi istəyin azalması.

Hipertireoz (vəzin çox işləməsi)

Hipertireozda qalxanvari vəz həddindən artıq hormon ifraz edir və bədənin maddələr mübadiləsi sürətlənir. Səbəblər müxtəlifdir: Graves xəstəliyi, vəzdə çoxsaylı düyünlər və bəzi müvəqqəti tiroid iltihabları.

Graves xəstəliyi nəsildən-nəslə ötürülür və daha çox orta yaşlı qadınlarda rast gəlinir.

Müalicə olunmayan hipertireoz ürək ritminin pozulmasına, qan təzyiqinin artmasına, insult və ya ürək çatışmazlığına gətirib çıxara bilər. Menopauza dövründəki qadınlarda osteoporoz yarana və sümük sınığı riski arta bilər.

Yalnız əlamətlərə əsasən hipertireoz diaqnozu qoyulmur — mütləq həkim müayinəsi və qan analizi lazımdır. Diqqət yetirməli olduğunuz əlamətlər:

• ürəkdöyünmə (dəqiqədə 90–100-dən çox);
• əsəbilik, tez hirslənmə;
• normal və ya çox yeməyə baxmayaraq çəki itkisi;
• gözlərin önə çıxması (Graves xəstəliyi üçün xarakterikdir);
• əzələ zəifliyi, xüsusilə qolların yuxarı hissəsində və ayaqlarda;
• çox tərləmə;
• əllərdə titrəmə;
• nazik, qırılan saçlar;
• yumşaq, nazik və nəmli dəri.

Hipertireoz üçün risk qrupu

• ailəsində hipertireoz olan insanlar;
• qadınlar, xüsusilə hamiləlik və ya doğuşdan sonrakı ilk 6 ay – 1 ildə;
• autoimmun xəstəliyi (tip 1 diabet, vitiliqo və s.) olanlar;
• siqaret çəkənlər;
• tiroid hormonu preparatını həddindən artıq dozada qəbul edənlər;
• həddindən artıq yod qəbul edənlər (məsələn, ürək ritmi pozğunluğu üçün yodlu preparatlar, rentgen müayinəsində venadaxili yodlu kontrast).

Zob və düyünlər

Qidada yod çatışmazlığı qalxanvari vəzin böyüməsinin (zob, quatr) əsas səbəbidir. Dünyada təxminən 700 milyon insanda yod çatışmazlığı var. Bu zaman vəz yavaş-yavaş böyüyür və içində düyünlər əmələ gəlir. Vəz çox böyüdükdə udma və nəfəs alma çətinləşə bilər.

Düyün — qalxanvari vəzdə ətraf toxumadan fərqli konsistensiyalı dəyirmi-oval törəmədir. Bir və ya bir neçə düyün ola bilər. Düyünlər çox yayılıb: 60 yaşa qədər insanların yarısında ən azı bir düyün əmələ gəlir. Zob kimi, düyünlər də qidada yod çatışmazlığı ilə bağlı ola bilər.

Kiçik düyün adətən narahatlıq yaratmır və profilaktik müayinədə, boyun USM-i və ya KT zamanı təsadüfən aşkarlanır. Düyün çox böyüdükdə aşağıdakı əlamətlər ola bilər — belə hallarda mütləq həkimə müraciət edin:

• udqunmanın çətinləşməsi və ya udqunduqdan sonra ağrı;
• nəfəs almanın çətinləşməsi;
• səsin batması;
• hipertireoz əlamətləri;
• güclü ağrı, hərarət, oynaq ağrısı.

Qalxanvari vəz xərçəngi

Son 20–30 ildə tiroid xərçənginə rast gəlinmə tezliyi artıb, lakin ondan ölüm halları azalıb.

Tiroid xərçənginin 4 əsas tipi var; onlar xəstənin yaşına, şişin növünə, ölçüsünə və yayılma meylinə görə fərqləndirilir. Tiroid xərçəngi adətən müalicəyə tabedir və əməliyyatla ondan birdəfəlik qurtulmaq mümkündür.

• Papilyar xərçəng — bütün tiroid xərçənglərinin 80–90%-i. Hər yaşda rast gəlinir, yavaş böyüyür, tez-tez boyun limfa düyünlərinə yayılır.
• Follikulyar xərçəng — 5–10%. Yavaş böyüyür; limfa düyünlərinə, qan vasitəsilə isə sümük və ağciyər kimi uzaq orqanlara yayıla bilər.
• Medullyar xərçəng — nadir tip, halların təxminən 2%-i. Qanda kalsitoninin yüksək səviyyəsi ilə özünü göstərir, yavaş böyüyür. Bəzi formaları irsidir, buna görə bu xəstələr mütləq genetik mutasiya testindən keçməlidir.
• Anaplastik xərçəng — ən nadir tip, halların təxminən 2%-i. Sürətlə böyüyür, geniş yayılır və müalicəsi çətindir.

Haşimoto tireoiditi

Haşimoto tireoiditi (xroniki tireoidit) autoimmun xəstəlikdir: immun sistem qalxanvari vəzin sağlam hüceyrələrini (tireositləri) «yad» kimi qəbul edib məhv edir. Vəz tədricən zədələnir, xəstəlik irəlilədikcə daha az hormon istehsal edir və hipotireoz inkişaf edə bilər.

Bəzən normal hormon səviyyəsi hamiləlikdə artan tələbatı ödəmir; bu halda hamiləlik və süd vermə dövründə dərman dəstəyi lazım ola bilər. Sonra dərman dayandırılır və vəzin funksiyasının kifayət edib-etmədiyi yoxlanılır.

Xəstəlik hər yaşda ola bilər, lakin daha çox orta yaşlı qadınlarda və ailəsində tiroid xəstəlikləri olanlarda rast gəlinir. İmmun sistemin vəzə niyə «hücum etdiyi» hələ tam öyrənilməyib. Tip 1 diabet, vitiliqo (dəridə ağ ləkələr) kimi autoimmun xəstəliklər riski artırır.

Əlamətlər:

• yorğunluq, yuxusuzluq, halsızlıq;
• soyuğa dözümsüzlük, tez üşümə;
• diqqətin zəifləməsi, düşünməkdə çətinlik;
• depressiya;
• çəki artımı;
• boyunda genişlənmə (zob);
• menstrual dövrün pozulması;
• qəbizlik;
• oynaq və əzələ ağrıları;
• saç tökülməsi, dəri quruluğu, qırılan dırnaqlar;
• üzdə və bədəndə ödem.

Graves xəstəliyi

Haşimoto tireoiditi kimi, Graves xəstəliyi də immun sistemlə bağlıdır, lakin burada qalxanvari vəz həddindən artıq stimullaşır və çox hormon ifraz edir (hipertireoz). Graves xəstələrinin 25–40%-ində oftalmopatiya — gözlərin iltihabı və önə çıxması — müşahidə olunur.

40 yaşadək qadınlar bu xəstəliyə xüsusilə meyllidir. Siqaret çəkənlərdə və ailəsində Graves xəstəliyi olanlarda risk daha yüksəkdir.

Xəstəlik uzun müddət gözdən qaça bilər, lakin aşağıdakı hipertireoz əlamətlərinə diqqət edin:

• ürəkdöyünmə;
• əsəbilik, tez hirslənmə;
• keçməyən narahatlıq hissi;
• yuxu pozğunluqları;
• normal qidalanmaya baxmayaraq çəki itkisi;
• çox tərləmə, dərinin nazikləşməsi;
• menstrual dövrün pozulması;
• əllərin titrəməsi.

Graves oftalmopatiyasının əlamətləri

• gözlərdə qızartı, yaşarma və ya iltihab;
• göz ətrafı toxumalarda şişkinlik;
• önə çıxmış gözlər;
• nadir hallarda — ikili görmə;
• çox nadir hallarda — rəng görmənin və ya görmənin tam itirilməsi.

Diaqnostika

Yuxarıda sadalananlar ən çox rast gəlinən tiroid xəstəlikləridir. Bu əlamətlərdən hər hansı birini özünüzdə görsəniz, gecikmədən endokrinoloqa müraciət edin. Əsas diaqnostik üsullar xəstəliyi müəyyənləşdirməyə və müalicə üsulunu seçməyə kömək edir:

• həkim müayinəsi;
• laborator analizlər (hormonlar və bəzi biokimyəvi göstəricilər);
• ultrasəs müayinəsi (USM);
• ssintiqrafiya;
• incəiynəli aspirasion biopsiya (İİAB).